Verzet

Aan het begin van de oorlog is er in Veenendaal nog geen georganiseerd verzet. Toch komen mensen soms in actie. Op Lampegietersavond in 1941 zingen mensen bijvoorbeeld vaderlandse liedjes als protest tegen de Duitsers. De Duitsers reageren boos en nemen zeven vooraanstaande Veenendalers gevangen in kamp Amersfoort. Ook schilderen mensen leuzen op muren. Bijvoorbeeld "OZO" (Oranje zal overwinnen) en "Oranje boven". Bijvoorbeeld bij de Scheepjeswolfabriek.

Hulp aan onderduikers

In 1942 moeten joden verplicht een gele ster (jodenster) dragen en naar Amsterdam verhuizen. Vanaf daar sturen ze de joden naar vernietigingskampen. Dominee Frits Slomp uit Heemse (ook bekend als "Frits de Zwerver") waarschuwt al vroeg dat de Duitsers joden willen vermoorden. Samen met Heleen Kuipers-Rietberg ("tante Riek") begint hij eind 1942 de Landelijke Organisatie (LO). Deze organisatie wilt onderduikers helpen.

Rond die tijd komt Slomp naar Veenendaal en preekt in de Brugkerk. Na de dienst praat een groep in het huis van Ad van Schuppen over een LO-afdeling in Veenendaal. Er zijn 9 mensen bij dit gesprek. Vier daarvan gaan door: Dirk van Beek, Ab van ’t Riet, Ad van Schuppen en Jaap Spruijt. Zij zetten een organisatie op die voedselbonnen en valse papieren voor onderduikers regelt. Vanaf 1943 helpt de LO in Veenendaal tussen de 600 en 700 onderduikers.

Knokploeg komt in actie

In 1943 begint Dirk van der Voort samen met twee ondergedoken militairen de Knokploeg (KP) Veenendaal. Uit zijn huis aan de Nieuweweg organiseert hij wapendroppings en overvallen op distributiekantoren om voedselbonnen te stelen.

De LO en de KP werken samen met ambtenaren van het gemeentehuis. Die geven tips over razzia’s en nieuwe Duitse regels. Bij een razzia gingen de politie en het leger op zoek naar joden. In ruil daarvoor belooft het verzet om het gemeentehuis niet te overvallen.

Problemen in 1944

In september 1944 komen duizenden evacués (mensen die veiligheid zoeken) uit Arnhem naar Veenendaal. In deze chaos is het makkelijker voor het verzet om voedselbonnen en valse papieren te regelen. In deze periode is ook de verzetsgroep Albrecht actief in de regio. Albrecht is actief in heel Nederland. Zij verzamelen militaire informatie en maken het illegale blad Frontnieuws.

Op 21 november 1944 gaat het mis. In Ede pakken de Duitsers twee koeriersters op met belangrijke informatie over een verzetsbijeenkomst in Utrecht. Eén van hen heeft een foto bij zich van haar verloofde, Tom van Doorn uit Veenendaal. De Duitse Sicherheitsdienst (SD) vindt hem en neemt iedereen in zijn huis mee. Ze onderzoeken ook andere huizen en vinden veel verzetsmensen.

Ze vinden bijna alle verzetsmensen in de regio. Maar een paar mensen overleven. Toch blijft het verzet tot het einde van de oorlog actief.

(jpg, 144 KB)
De protestleuze ‘Oranje Boven’ op de muur van de Scheepjeswolfabriek.
(jpg, 5 MB)
In het woonhuis van Ad van Schuppen aan de Kerkewijk, naast de Ritmeesterfabriek, wordt een verzetsgroep opgericht.
KANSELAANKONDIGING 2 MEI 1943. Dat wij op het oogenblik in ons land in een ernstige situatie verkeeren zal ieder, die kennis genomen heeft duidelijk zijn van de bekendmakingen, welke de bezettingsautoriteiten gedurende de laatste dagen hebben doen publiceeren. Hoewel de kansel niet de plaats is om in beschouwingen te treden over de gebeurtenissen die beroering hebben gewekt, moge op één ding met klem worden gewezen en dat is dat men zijn bezonnenheid bewaart. Daarom wordt vandaag van alle kansels der gemeente in de zelfde bewoordingen de dringende aansporing tot allen gericht om zich rustig te gedragen in de nieuwe week, die wij zijn ingegaan, omdat nutteloos bloedvergieten vermeden dient te worden. Lezen: I Petri 5:10 en 11.(jpg, 128 KB)
Een kanselafkondiging van de Hervormde Gemeente om de kalmte te bewaren.
Linkerbericht: Heden bereikte ons het ontstellende bericht, dat in een concentratiekamp bij Hamburg op 12 Maart j.l. overleden is, onze zoo innig geliefde Man, Vader, Zoon en Broeder ALBERT VAN ’T RIET in den leeftijd van bijna 32 jaren. Diep is onze droefheid, doch wij mogen gelooven dat hij nu, verlost van alle lijden, leeft in eeuwige Heerlijkheid. Uit aller naam: G. v. ’t Riet-Vermeulen Arie, Evert Jan. Veenendaal 21 Mei 1945. Fluitersstraat 73. Rechterbericht: Na zijn Evangelisatietaak in Apeldoorn, Amersfoort, Hamburg en Wöblin (Mecklenburg) te hebben volbracht, heeft God zijn getrouwen dienstknecht. JOHAN ARNOLDUS LOOIJEN oud 28 jaar, op 9 April j.l. vanuit zijn gevangenschap in Hemelsche Heerlijkheid opgenomen. „Den Vaderland getrouwe Bleef hij tot in den dood”. M. E. Looijen–van Lonkhuysen, Bep, Nannie, Arda. 22 Mei 1945, Wageningen, Otto van Gelreweg 7. Evacuatieadres: Veenendaal, Kerkewijk 159a.(jpg, 2 MB)
Overlijdensadvertenties van twee slachtoffers, waaronder verzetsman van het eerst uur Ab van ’t Riet, van de Duitse actie op 21 november 1944.
(jpg, 82 KB)
Schoenenzaak Van Doorn aan de Hoofdstraat.
Waarschuwing. De Burgemeester der gemeente VEENENDAAL MAAKT BEKEND: Het is U bekend, dat de zeven gijzelaars naar huis zijn teruggekeerd. Hierdoor is de aandacht wederom gevestigd op de ernstige gevolgen, die de minste overtreding van het verbod van clandestiene slachtingen kan hebben. Over hetgeen in September j.l. geschied is wil ik nogmaals mijn sterke afkeuring uitspreken. Het verbod van clandestiene slachtingen moet stipt worden nageleefd. Ik wijs er met nadruk op, dat het slachten zonder vergunning strafbaar is en dat overtreders onverbiddelijk zullen worden gestraft. Ik breng de bevolking daarom met nadruk er ernst van dit alles onder het oog en wijs er op dat men, door zich op verboden wijze te uiten, anderen in gevaar brengt. VEENENDAAL, 23 December 1941. De Burgemeester voornoemd, VAN KUYK.(jpg, 7 MB)
Waarschuwing na vrijlating van de zeven gijzelaars die opgepakt werden tijdens Lampegietersavond in 1941.
PROCLAMATIE Officieren en soldaten van het Nederlandsch Leger! DE NEDERLANDSCHE REGEERING neemt met diepe verontwaardiging kennis van den laatsten maatregel van den vijand, waarbij hij het Nederlandsch Leger in krijgsgevangenschap roept. Zij waarschuwt de menschen met nadruk tegen het gehoor geven aan dien oproep! Hij, die zich desondanks toch meldt bedénke, dat hij daarmede den vijand dient, zijn gezin zonder bescherming laat en zijn leven in gevaar brengt. Wij zijn in oorlog met Duitsland. Dat bewijzen de laatste maatregelen opnieuw. Wie in oorlog zich aanmeldt voor krijgsgevangenschap is een lafaard. Er is maar één manier om krijgsgevangene te worden, en dat is: dat de vijand U gevangen neemt. Ieder goed soldaat zorgt in den oorlog dat de vijand hem niet kan vangen. Het geheele Nederlandsch volk zal hiertoe moeten samenwerken. Ongetwijfeld zal de vijand trachten, door middel van politie- en andere Nederlandsch opsporingsorganen, met geweld zijn oogmerken te bereiken. Geen ambtenaar werke hieraan mee! Niemand verleene op eenige wijze medewerking aan den vijand. De bevrijding is nabij. Leve de Koningin! Leve het Vaderland! Wie gaat, pleegt landverraad! Vermenigvuldig en geef snel door!(jpg, 136 KB)
Oproep tot verzet tegen krijgsgevangenschap van het Nederlandse leger.
Scroll naar boven naar het begin van de paginainhoud
www.veenendaal.nl(Verwijst naar een externe website)