Jodenvervolging

Sinds de 17e eeuw woont er een kleine, hechte joodse gemeenschap in Veenendaal. Veel joden zijn ondernemers. Zo begint de Amsterdamse familie Bottenheim met de Veenendaalse Stoomspinnerij en -Weverij. Maar aan het einde van de 19e eeuw verhuizen veel joden naar Amsterdam. Daar kunnen ze hun geloof makkelijker uitvoeren.

Eind 1941 moet de burgemeester doorgeven hoeveel joden er nog in Veenendaal wonen. Er staan 22 namen op de lijst. Drie daarvan zijn vluchtelingen uit Duitsland. Zij zijn ook hier niet veilig. In 1942 moeten joden verplicht een jodenster dragen en naar Amsterdam verhuizen. Sommigen volgen deze opdracht. Zo verhuist het echtpaar Van Essen van de winkel ‘Het Suikervat’ naar de stad. Emma pleegt daar zelfmoord. Haar man Bram wordt in een kamp vermoord. Anderen duiken onder. Soms bij familie en vrienden, maar ook bij onbekenden.

Ongeveer 100 joden duiken tijdens de oorlog onder in Veenendaal. Veenendalers helpen hen. Vaak met gevaar voor eigen leven. De familie Vinke aan de Buurtsteeg redt 17 mensen. In de Pnielkerk mag een joods jongetje een nacht onder de preekstoel schuilen tijdens razzia’s. Bij een razzia gingen de politie en het leger op zoek naar joden.

Toch loopt het niet altijd goed af. Joseph van Praag en Gerdi Pinto overlijden tijdens hun onderduik. Ze worden beiden in het geheim begraven in de tuin. Later worden ze herbegraven op de joodse begraafplaats aan de Parallelweg. De bezetters vinden toch nog veel ondergedoken mensen en sturen hen naar vernietigingskampen.

Na de oorlog blijft er weinig over van de joodse gemeenschap. Er zijn niet genoeg mensen om de kapot gemaakte synagoge te openen of gebruiken. Ze verkopen en slopen later het gebouw. De meeste Veenendalers hebben hun eigen oorlogsleed. Daardoor is er weinig aandacht voor de joden die de oorlog overleefd hebben. De laatste joden verhuizen naar andere steden of naar Israël.

In 1985 plaatst de gemeente een gedenksteen in de Duivenweide met de namen van de omgekomen joden uit Veenendaal. In 2023 worden er struikelstenen (Stolpersteine) geplaatst bij de huizen waar ze gewoond hebben.