Opvang evacués

In het najaar van 1944 komen veel mensen naar Veenendaal. Dat heeft verschillende oorzaken. Zo komt een groep dwangarbeiders en krijgsgevangenen naar het dorp om stellingen (loopgraven) te verbeteren. Hoeveel precies is onbekend, maar het zijn er zeker honderden. 

Een groep van ruim 100 Italiaanse krijgsgevangenen woont in het werkkamp aan de Middelbuurtseweg. In november 1944 komen er ook 130 mannen uit ’s-Gravenzande na een razzia. Bij een razzia gingen de politie en het leger op zoek naar joden. Zij werken aan de stellingen en slapen in de Nieuwewegse school. Na een paar maanden mogen ze terug naar huis.

Veenendaal vangt al sinds 1942 evacués op. Eerst zijn dat mensen uit kustplaatsen die weg moeten door de bouw van de Atlantikwall. In september 1944 verandert dit. Dan ontruimen ze Arnhem en plaatsen daar in de buurt na operatie Market Garden. Duizenden mensen moeten vertrekken. Ze gaan eerst naar Apeldoorn. Sommigen wachten niet en gaan direct naar familie of vrienden. Een paar duizend mensen komen naar Veenendaal.

De inwoners van Veenendaal richten snel een evacuatiedienst op. Hiermee helpen ze mensen om onderdak te krijgen. Het kantoor is in kerkelijk gebouw Eltheto aan de Fluitersstraat. De medewerkers zijn vooral tienerjongens. Zij lopen minder risico dat iemand hen arresteert dan volwassen mannen.

Op 1 oktober moet iedereen uit Wageningen weg (ontruiming). Veel inwoners komen naar Veenendaal. Omdat er geen auto’s zijn, brengen ze patiënten uit het Wageningse ziekenhuis met bakfietsen naar Veenendaal. Het werkkamp aan de Dijkstraat wordt snel ingericht als noodziekenhuis. Begin december moeten de patiënten weer verhuizen. In het noodziekenhuis is het te koud. De directie van de Scheepjeswol-fabriek biedt een lege fabriekshal aan als nieuwe locatie.

Volgens burgemeester J.J.P.C. van Kuijk zijn er in december 1944 ongeveer 10.000 evacués in Veenendaal. De eigen bevolking telt op dat moment ongeveer 15.000 inwoners. Om iedereen eten te geven, komt er een gaarkeuken (grote keuken) in de Frisiafabriek aan de Kerkewijk. Veel evacués blijven in Veenendaal tot het einde van de oorlog.

In 1949 viert Veenendaal zijn 400-jarig bestaan. De gemeente Wageningen geeft een bijzonder cadeau. Een voorzittershamer voor de gemeenteraad met een hint naar deze periode. Een voorzittershamer is een hamer die een voorzitter gebruikt om bijvoorbeeld een vergadering te leiden.