Veenendaal en de Tweede Wereldoorlog

Door de geografische ligging was Veenendaal een onderdeel van de frontlijn. Het dorp lag midden in de Grebbelinie: dé Nederlandse verdedigingslinie waar de Duitsers gestopt moesten worden. Dezelfde dag dat de oorlog uitbrak, werd heel Veenendaal ontruimd. Er bleven 2000 soldaten achter...

Het begin van de oorlog voor Veenendaal

Op 24 augustus 1939 begon het Nederlandse leger met de mobilisatie. In Veenendaal werden zo’n 2000 soldaten gelegerd. De officieren werden ondergebracht in Hotel De Haas, aan de Markt. De onderofficieren werden ingekwartierd bij de burgerij en de manschappen kregen onderdak in enkele openbare gebouwen zoals scholen.

De militairen hielden zich in Veenendaal vooral bezig met het aanleggen van verdedigingswerken. En ofschoon Nederland formeel neutraal was, bereidde men zich voor op een vijand uit het oosten. Om het die vijand zo moeilijk mogelijk te maken werd in september 1939 het gebied ten oosten en zuiden van Veenendaal onder water gezet (geïnundeerd) door de Grebbesluis bij Wageningen open te zetten.

Het gebied tussen Veenendaal en Wageningen kwam daardoor enkele tientallen centimeters onder water te staan. In de strenge winter van 1939/1940 veranderde het geïnundeerde gebied in een grote ijsvlakte, waardoor het mogelijk werd om van Veenendaal naar Wageningen te schaatsen.

De Nederlandse sergeant Henri van Hoof beschreef de evacuatie: “ik zag een droeve, lange, zich langzaam voortbewegende stoet van mannen en vrouwen, kinderen en dieren. Een zwijgende sombere stoet van 15.000 mensen die voorttrok door de straten, waarlangs de woningen verlaten stonden en waarvan er enkele hevig brandden. Het was een lange verbijsterende stoet geëvacueerden, allerlei vehikels medevoerend. Het hoogstnoodzakelijke bijeen geraapt en gebonden in pakken op de rug. Fietsen, piepend onder de onmogelijke vreemde last van dekens en tassen, koffers en pakken. Boerenwagens met zwaar trekkende paarden. Huilende vrouwen en kinderen. Kreupelen en oude van dagen. Een lange, lange stoet.”

In de vroege ochtend van 10 mei vielen de Duitse troepen Nederland binnen. In verband met de ligging in de Grebbelinie, werd Veenendaal diezelfde dag nog geheel geëvacueerd. Ook in omliggende plaatsen als Wageningen, Rhenen, Renswoude en Woudenberg moest de burgerbevolking weg. De bewoners van Gelders Veenendaal evacueerden richting Ede. De inwoners van Stichts Veenendaal vertrokken voor een deel per auto en spoor richting "Holland". Maar de meesten gingen in een lange stoet richting de Rijn bij Elst (U). Daar lagen bij het Ingense Veer kolenschuiten klaar, die de vluchtelingen stroomafwaarts zouden gaan brengen, naar dorpjes als Stolwijk, Bergambacht en Ammerstol. Rond 19.00 uur was Veenendaal leeg, op de militairen na. De reis met de kolenschuiten duurde twee dagen en twee nachten. De (in totaal 46) schepen waren niet schoongemaakt waardoor de evacués er vaak zwart van het kolengruis weer uitkwamen.

Op 13 mei braken de Duitsers bij Rhenen toch door de Grebbelinie. De in Veenendaal gelegerde soldaten trokken zich grotendeels terug, richting Houten en Jutfaas. Het plan van de Nederlandse legerleiding was om de stellingen van de oude Hollandse Waterlinie te betrekken. Diezelfde dag bombardeerden Duitse vliegtuigen echter het centrum van Rotterdam. En als Nederland niet zou capituleren, zou om te beginnen de stad Utrecht ook dat lot ondergaan. De volgende dag, 15 mei 1940, capituleerde Nederland.

Na de capitulatie keerde de bevolking al binnen een paar dagen weer terug naar Veenendaal. En alhoewel de schade in vergelijking met plaatsen als Wageningen, Rhenen en Scherpenzeel erg meeviel, waren er toch veel huizen beschadigd. Ook bleek bij terugkomst dat er uit sommige huizen en winkels was gestolen.

Het einde van de oorlog voor Veenendaal

Terwijl veel plaatsen al bevrijd waren (Ede, Ederveen, Barneveld en Wageningen bijvoorbeeld op 17 april 1945) liet de bevrijding van Veenendaal op zich wachten. Zelfs toen plaatsen als Utrecht (6 mei) en Amsterdam (7 mei) waren bevrijd, bleef Veenendaal een bezette enclave in bevrijd gebied. De in Veenendaal gelegerde Nederlandse en Duitse SS-ers maakten de dienst uit. Ze hadden in Veenendaal een uitgaansverbod ingesteld. De SS patrouilleerde door de Veenendaalse straten en er heerste die laatste dagen een gespannen sfeer.

Op de dag dat de Duitse troepen capituleerden in Hotel de Wereld in Wageningen, werd in Veenendaal de Vaartbrug per ongeluk door de Duitsers opgeblazen. De directe weg naar het zuiden, naar Rhenen, was daardoor geblokkeerd.

Toen op 7 mei enkele leden van de Binnenlandse Strijdkrachten (BS) poolshoogte wilden gaan nemen in Veenendaal, raakten ze bij de Buurtsteeg in gevecht met de SS. Drie BS-ers kwamen daarbij om. De volgende dag, 8 mei, trokken de eerste geallieerde soldaten op naar Veenendaal. Na enkele gewapende schermutselingen trokken ze zich echter weer terug. Op woensdag 9 mei kwamen ze terug, nu met enkele Sherman tanks en pantserwagens. Eind van de middag uur rolden de tanks over de Nieuweweg, via de Hoofdstraat, naar de Markt. Het noordelijke deel van Veenendaal, tot het Omleidingskanaal was bevrijd. Het zuidelijke deel volgde de volgende ochtend.

De Engelse majoor Lockett, die de bevrijding van Veenendaal leidde, herinnerde zich later: “Het leek wel alsof alles verlaten was. Opeens, ik begreep er niets van, werden we bijna ondersteboven gelopen door mensen die uit deuren renden en uit de ramen sprongen. Mijn chauffeur kon gewoon niet verder. We probeerden van alles om ze van de jeep te krijgen. Eindelijk lukte ons dat en mijn chauffeur zei op de terugweg: zo benauwd heb ik het nog nooit gehad!”

Na aankomst in Veenendaal had majoor Lockett in het gemeentehuis een onderhoud met waarnemend burgemeester Van Schuppen. Zijn voorganger, Burgemeester Van Kuyk, was wegens zijn te meegaande houding tijdens de voorafgaande jaren, kort daarvoor uit zijn ambt gezet. Na het gesprek in het gemeentehuis, spraken zowel Lockett als burgemeester Van Schuppen de Veenendalers op de Markt toe.

Gemeentearchief

Het Gemeentearchief Veenendaal heeft over de Tweede Wereldoorlog veel materiaal. Zoals boeken, dossiers van de Gemeente Veenendaal uit die tijd en óók een Documentatiecollectie Tweede Wereldoorlog. In die documentatiecollectie zitten allerlei pamfletten, brochures, illegale verzetskrantjes, ooggetuigenverslagen, oude documenten etc. Allemaal betrekking hebbende op de Tweede Wereldoorlog.

De inhoudsopgave van de Documentatiecollectie Tweede Wereldoorlog kunt u via deze website bekijken. De oude documenten zelf kunt u komen bekijken in de studiezaal van het Gemeentearchief Veenendaal.